Pelplin przechowuje jedyny w Polsce egzemplarz Biblii Gutenberga, jednego z najważniejszych zabytków w historii europejskiego druku. W artykule wyjaśniam, co dokładnie można zobaczyć w muzeum, skąd księga trafiła na Kociewie, dlaczego jest tak cenna oraz jak praktycznie zaplanować zwiedzanie.
Najważniejsze informacje o pelplińskim skarbie
- Jedyny egzemplarz w Polsce znajduje się w Muzeum Biblii Gutenberga i Sztuki Sakralnej w Pelplinie.
- Księgę wydrukowano w Moguncji w latach 1452-1455 przy użyciu ruchomej czcionki.
- Pelplińska wersja składa się z dwóch tomów i 641 kart zadrukowanych obustronnie.
- Najciekawszym świadectwem pracy drukarza jest odcisk czcionki na karcie 46 pierwszego tomu.
- Muzeum można zwiedzać od wtorku do soboty, a w sezonie turystycznym także w niedziele od 13:00 do 19:00.
Co dokładnie znajduje się w Pelplinie
Pelplińska Biblia jest tak zwanym inkunabułem, czyli książką wydrukowaną w pierwszych dziesięcioleciach po wynalezieniu europejskiego druku. Powstała w oficynie Jana Gutenberga w Moguncji, a jej tekst zapisano po łacinie w układzie przypominającym wcześniejsze rękopisy.
Egzemplarz przechowywany w Pelplinie ma dwa tomy i 641 kart. Każda karta ma około 402 na 289 mm, a tekst ułożono w dwóch wąskich kolumnach po 40-42 wiersze. To duży, ciężki obiekt, dlatego nie ogląda się go jak zwykłej książki trzymanej w dłoni.
Wyjątkowość pelplińskiej kopii wynika również z jej zachowania. Jest wydrukowana na papierze, ma oryginalną XV-wieczną oprawę z warsztatu Henryka Costera z Lubeki i zachowała ślady swojej wielowiekowej historii. Do naszych czasów przetrwało około 48 egzemplarzy Biblii Gutenberga, ale tylko część z nich zachowała się w pełnej, dwutomowej formie.
Jak wygląda księga
Na pierwszy rzut oka można pomyśleć, że średniowieczna księga powinna być bogato zdobiona na każdej stronie. Pelpliński egzemplarz jest bardziej powściągliwy. Najważniejsze elementy dekoracyjne to czerwone i niebieskie inicjały, rubrykowane napisy oraz większy, złocony inicjał rozpoczynający pierwszy tom.
Kolorowe ozdoby dodawano po wydrukowaniu tekstu. To ważny szczegół, ponieważ pokazuje, że powstanie książki było procesem zespołowym. Drukarz przygotowywał skład i odbijał arkusze, a iluminator oraz rubrykator uzupełniali je ręcznie.
Historia, która prowadzi przez Lubawę, wojnę i Kanadę
Dzieje księgi są niemal równie interesujące jak sam druk. Przyjmuje się, że na przełomie XV i XVI wieku nabył ją biskup chełmiński Mikołaj Chrapicki. Około 1502 roku Biblia trafiła jako dar do klasztoru Bernardynów-Reformatów w Lubawie.
Po kasacie klasztoru w 1821 roku oba tomy przewieziono do Pelplina. Stało się to w 1833 roku, gdy Pelplin był już ważnym ośrodkiem diecezjalnym i centrum życia kościelnego na Pomorzu. Przez długi czas nie rozpoznawano jednak prawdziwej wartości księgi.
Dopiero w 1897 roku niemiecki badacz Georg Paul Schwenke potwierdził, że oba tomy są autentyczną 42-wierszową Biblią Gutenberga. To odkrycie zmieniło sposób postrzegania pelplińskich zbiorów i zapoczątkowało naukowe badania nad egzemplarzem.
Podczas II wojny światowej księgę ewakuowano z Warszawy. Przez Paryż i Anglię trafiła do Kanady, gdzie przechowywano ją w skarbcu Bank of Montreal w Ottawie. Do Pelplina powróciła 25 lutego 1959 roku, po niemal dwóch dekadach wojennej tułaczki.
Ta historia dobrze pokazuje, że zabytek nie jest cenny wyłącznie ze względu na wiek. Ma także udokumentowaną biografię, ślady dawnych właścicieli i pamiątki po dramatycznych wydarzeniach XX wieku.
Co na karcie mówi o pracy drukarza
Najbardziej niezwykły szczegół znajduje się na dolnym marginesie 46. karty pierwszego tomu. Widoczny tam odcisk ruchomej czcionki powstał prawdopodobnie wtedy, gdy element wypadł z formy drukarskiej i został przypadkowo odbity na papierze.
Dla zwykłego odbiorcy może wyglądać jak mała plama. Dla historyków drukarstwa to bezcenny ślad, ponieważ pozwala badać kształt i rozmiar czcionki używanej w warsztacie Gutenberga. Same XV-wieczne czcionki nie zachowały się, dlatego taki odcisk ma znaczenie niemal jak odciski palców na miejscu dawnego zdarzenia.
Właśnie takie detale robią na mnie największe wrażenie. Nie tylko monumentalny format księgi, lecz także drobny błąd techniczny pokazuje, że za przełomowym wynalazkiem stali ludzie pracujący przy prasie, składzie, farbie i papierze.
Przeczytaj również: Zamek Książąt Pomorskich w Słupsku - ceny, wystawy i zwiedzanie
Dlaczego druk Gutenberga był przełomem
Wcześniejsze księgi przepisywano ręcznie, co wymagało wielu miesięcy lub lat pracy. Ruchoma czcionka umożliwiała wielokrotne wykorzystanie pojedynczych metalowych znaków i powielanie tego samego tekstu w większej liczbie egzemplarzy.
Biblia nie była pierwszym tekstem zapisanym w historii, ale stała się pokazem możliwości nowej technologii. Gutenberg udowodnił, że drukowana książka może wyglądać równie dostojnie jak rękopis, a jednocześnie być powielana znacznie sprawniej.
Jak zwiedzać muzeum w 2026 roku
Od 1 maja 2026 roku placówka oficjalnie działa jako Muzeum Biblii Gutenberga i Sztuki Sakralnej w Pelplinie. W starszych przewodnikach i opisach nadal można spotkać nazwę Muzeum Diecezjalne, dlatego przy planowaniu wyjazdu warto kojarzyć obie nazwy.
Muzeum mieści się przy ulicy Biskupa Konstantyna Dominika 11. Wystawa stała pokazuje nie tylko oryginalne tomy, ale także kontekst ich powstania, technikę druku, historię konserwacji oraz inne zabytki sztuki sakralnej.
| Informacja | Aktualne dane |
|---|---|
| Wtorek-sobota | 9:30-17:00 |
| Niedziele od maja do końca października | 13:00-19:00 |
| Niedziele od listopada do końca kwietnia | Muzeum nieczynne |
| Bilet normalny | 15 zł |
| Bilet ulgowy | 12 zł |
| Bilet z Kartą Dużej Rodziny | 10 zł |
| Bilet łączony z dawnym opactwem cysterskim | 25 zł normalny, 20 zł ulgowy |
Ostatnie wejścia indywidualne odbywają się o 16:30. Ceny i godziny mogą zmienić się przy wydarzeniach specjalnych, dlatego przed dalszą podróżą dobrze sprawdzić bieżące informacje muzeum albo zadzwonić do placówki.
Dla grup dostępne jest oprowadzanie. Koszt przewodnika po muzeum wynosi 80 zł, a pakiet obejmujący muzeum i dawne opactwo cysterskie kosztuje 120 zł. W przypadku zwiedzania w języku angielskim lub niemieckim trzeba umówić usługę wcześniej.
Z czym połączyć wizytę w Pelplinie
Samą Biblię można obejrzeć stosunkowo szybko, ale wyjazd warto zaplanować jako dłuższy spacer po dawnym zespole cysterskim. Najlepsze połączenie obejmuje muzeum, bazylikę katedralną oraz pozostałości opactwa.
- Bazylika katedralna pozwala zobaczyć monumentalną świątynię związaną z historią cystersów i diecezji chełmińskiej.
- Dawne opactwo cysterskie dopowiada tło dla rozwoju Pelplina jako ośrodka religijnego, artystycznego i edukacyjnego.
dobrze uzupełnia muzealną wizytę, szczególnie gdy podróżujemy z dziećmi i chcemy przeplatać zwiedzanie ruchem.
Na spokojny pobyt przeznaczyłbym około 2-3 godzin. Sama ekspozycja nie wymaga całego dnia, ale pośpiech odbiera przyjemność z oglądania detali. Przy rodzinnej wycieczce lepiej zaplanować krótsze odcinki zwiedzania i zostawić czas na odpoczynek.
Trzeba też pamiętać, że bazylika jest czynną świątynią. Godziny zwiedzania mogą być ograniczone podczas nabożeństw, uroczystości lub wydarzeń liturgicznych. To nie wada, lecz realny warunek odwiedzania miejsca, które nadal pełni swoją pierwotną funkcję.
Pelplińska księga jako punkt obowiązkowy na trasie po Kociewiu
Nie trzeba być znawcą średniowiecznych rękopisów, żeby docenić ten zabytek. Wystarczy zobaczyć, jak duża jest księga, zwrócić uwagę na ręcznie malowane inicjały i poszukać odcisku czcionki na marginesie.
Dla mnie największa wartość tego miejsca polega na połączeniu trzech historii. To jednocześnie opowieść o średniowiecznej wierze, narodzinach masowego druku i niełatwym losie polskich zabytków podczas wojny. Dlatego wizytę w muzeum warto potraktować nie jako szybkie oglądanie jednej gabloty, lecz jako ważny punkt zwiedzania Pelplina i całego regionu.
Jeżeli planujesz wycieczkę po Kaszubach lub Kociewiu, zarezerwuj na Pelplin kilka godzin. Jedyny polski egzemplarz Biblii Gutenberga, katedra i dawne opactwo tworzą zestaw, który łączy światową historię z bardzo konkretnym miejscem na Pomorzu.
