Fauna Słowińskiego Parku Narodowego - co warto wypatrzyć?

Fauna Słowińskiego Parku Narodowego jest wyjątkowa, bo łączy w jednym miejscu morze, jeziora, bagna, wydmy, łąki i bory. Dzięki temu na jednym spacerze można zobaczyć zupełnie różne światy: od ptaków wodno-błotnych po tropy jeleni, od bobrów po drobne owady związane z piaskiem i trzciną. Poniżej pokazuję, jakie zwierzęta naprawdę mają tu najlepsze warunki, gdzie warto ich szukać i czego nie oczekiwać po pierwszej, zbyt szybkiej wizycie.

Dlaczego ten park daje schronienie tak wielu gatunkom

Dla mnie sedno Słowińskiego Parku Narodowego leży w mozaice siedlisk. Z jednej strony masz Bałtyk i piaszczyste plaże, z drugiej jeziora przymorskie, trzcinowiska, podmokłe łąki i bory sosnowe. Każde z tych środowisk przyciąga inne zwierzęta, więc park nie jest jednym „typem” przyrody, tylko całym zestawem powiązanych światów.

To właśnie dlatego tak łatwo tu o zaskoczenie. Jeśli patrzysz tylko na wydmy, możesz przeoczyć ptasie życie nad wodą. Jeśli skupiasz się tylko na jeziorach, nie zobaczysz śladów ssaków przy skraju lasu. Najciekawsze rzeczy dzieją się tam, gdzie spotykają się różne strefy: w szuwarach, na granicy lasu i łąki, przy płytkich brzegach oraz na otwartych, wietrznych przestrzeniach.

Ten układ siedlisk tłumaczy też, dlaczego w opowieściach o parku tak mocno wybijają się ptaki. To one najlepiej wykorzystują wodę, błoto, otwarte przestrzenie i sezonowe migracje, więc od nich warto zacząć.

Ptaki są najważniejszą częścią tej opowieści

Oficjalny serwis Słowińskiego Parku Narodowego podaje, że na jego obszarze stwierdzono 279 gatunków ptaków, z czego 165 to gatunki lęgowe. To imponujący wynik, ale jeszcze ciekawsze jest to, że park działa jak wielka stacja przesiadkowa dla ptaków wędrownych. Część z nich zakłada tu gniazda, część zatrzymuje się tylko na odpoczynek, a część zimuje na wodach i mokradłach.

Ptaki wodno-błotne najlepiej pokazują charakter parku

Jeśli miałbym wskazać grupę najbardziej „słowińską”, postawiłbym właśnie na ptaki wodno-błotne. Ohar, płaskonos, cyranka, krzyżówka, głowienka, czernica, gęgawa czy bernikla białolica świetnie pokazują, jak ważne są tu spokojne zatoki, rozlewiska i trzcinowiska. Do tego dochodzą biegusy, kszyki i krwawodzioby, czyli gatunki, które lubią żerować przy brzegach i na wilgotnym podłożu.

W praktyce oznacza to jedno: nad jeziorami Łebsko i Gardno obserwacja ptaków daje najwięcej. W sezonie migracyjnym ruch jest szczególnie duży, a park potrafi wyglądać jak ogromna mapa przelotów. To nie jest miejsce, w którym trzeba „polować” na rzadkość za każdą cenę - częściej wygrywa spokojne patrzenie na większe stada i rozpoznawanie zachowań.

Drapieżniki i sowy nadają temu miejscu dzikość

Ptaki drapieżne budują inną warstwę tej przyrody. Bielik, kania ruda i błotniak stawowy są tu bardzo ważne, bo pokazują, że park to nie tylko bezpieczna przystań dla kaczek i gęsi, ale też teren dla większych łowców. W nocy i o zmierzchu dochodzą sowy, zwłaszcza puchacz, włochatka i uszatka błotna. Dla odwiedzającego to często trudniejsze obserwacje, ale właśnie one robią największe wrażenie, gdy wreszcie się uda.

Warto też pamiętać o kormoranie i mewie srebrzystej. Z tymi gatunkami wiąże się ważna historia parku, także związana z lęgowiskami na jeziorze Gardno. Nie wszystko wygląda dziś tak samo jak kiedyś, bo warunki wodne potrafią zmienić miejsce lęgów, ale ten przykład dobrze pokazuje, że przyroda parku jest żywa, a nie „zamrożona” w jednym stanie.

Przeczytaj również: Groty Mirachowskie i Jezioro Lubygość - krótka pętla w lesie

Migracje potrafią zmienić park w wielkie ptasie skrzyżowanie

Najbardziej spektakularne są okresy przelotów. Przez obszar parku przebiegają ważne trasy wiosenne i jesienne, a regularnie pojawia się tu ponad 160 gatunków migrantów. Jednym z najmocniejszych obrazów jest koncentracja żurawi w okolicach Krakulic nad jeziorem Łebsko - jesienią ich liczebność potrafi dochodzić nawet do 7000 osobników. To moment, który lepiej się pamięta niż niejedną „atrakcję” z folderu.

Do tego dochodzą zimujące kaczki i gęsi, a także ptaki morskie widywane na przybrzeżnych wodach Bałtyku. Jeśli ktoś lubi birdwatching, właśnie tutaj widać, jak ważny jest sezon. Zimą obserwuje się inne gatunki niż latem, a wiosną i jesienią park bywa najbardziej ruchliwy. Od ptaków łatwo przejść do ssaków, bo tam również nie chodzi tylko o sam widok, ale o całe zestawy śladów i zachowań.

Ssaki widać rzadziej, ale ich obecność jest bardzo wyraźna

Oficjalny opis parku przypomina, że teriofauna, czyli świat ssaków, jest tu naprawdę bogata - występuje około 60% gatunków ssaków stwierdzonych w Polsce. To ważna liczba, ale jeszcze ważniejsze jest to, że w terenie ssaki rzadko pokazują się „na żądanie”. Częściej zobaczysz trop, podgryzione drzewo, świeże odchody albo ślad żerowania niż samego zwierzaka.

• Bóbr zdradza się tamami, zgryzami i powalonymi pniami przy wodzie.
• Wydra jest trudniejsza do zobaczenia, ale bardzo ważna dla czystości i równowagi mokradeł.
• Jeleń, sarna i dzik należą do najłatwiej kojarzonych dużych ssaków parku, zwłaszcza o świcie i o zmierzchu.
• Lis, borsuk i zając są częste, choć zwykle pokazują się krótko albo pośrednio.
• Nietoperze budują nocną część krajobrazu i mają tu dobre warunki dzięki zróżnicowanym siedliskom.

Szczególnie ciekawe są jelenie. Jesienią można obserwować ich rykowisko, czyli okres godowy samców, kiedy park bardziej słychać, niż się go widzi. Z kolei w tle całej tej fauny pojawiają się także gatunki mniej mile widziane, jak jenot i norka amerykańska. Ich obecność bywa problemem dla ptaków wodno-błotnych, co dobrze pokazuje, że nie każda obecność w ekosystemie działa na jego korzyść.

Wśród rzadziej obserwowanych, ale bardzo cennych gatunków znajdują się też morświn i foka szara. Z nimi trzeba jednak być uczciwym: to nie są zwierzęta, które zobaczysz przy każdym wyjściu na plażę. Ich obecność jest ważna przyrodniczo, ale w praktyce obserwator powinien raczej traktować je jako możliwą, niepewną niespodziankę niż pewny punkt programu.

Skoro ssaki najczęściej ujawniają się śladami, naturalnie przechodzimy do świata, który w wodzie i na brzegach jest jeszcze bardziej ukryty: ryb, płazów i gadów.

Woda i mokradła kryją ryby, płazy oraz gady

W wodach parku stwierdzono około 60 gatunków ryb oraz 3 gatunki kręgoustych, czyli minogów. W praktyce to oznacza, że środowisko wodne jest tu bardzo zróżnicowane: część gatunków żyje w wodzie słodkiej, część w morskiej, a część przemieszcza się między nimi. Do tych najbardziej charakterystycznych należą łosoś, troć, węgorz i minóg morski.

To dobry moment, żeby użyć jeszcze jednego terminu: batrakofauna, czyli po prostu świat płazów. W Słowińskim Parku Narodowym reprezentuje go 10 gatunków, w tym ropucha szara, ropucha paskówka, żaba trawna, żaba moczarowa, żaba jeziorkowa, żaba wodna, żaba śmieszka, grzebiuszka ziemna, traszka grzebieniasta i traszka zwyczajna. Dla obserwatora najważniejsze jest to, że płazy najlepiej czują się tam, gdzie jest wilgoć, spokój i trochę zarośli.

Gady są mniej liczne, ale bardzo charakterystyczne: jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna, padalec zwyczajny, zaskroniec zwyczajny i żmija zygzakowata tworzą zestaw dobrze dopasowany do nasłonecznionych skarp, skrajów lasu i suchszych fragmentów terenu. Z punktu widzenia odwiedzającego najważniejsza jest ostrożność, bo nie chodzi o to, by zbliżać się do zwierząt, tylko by wiedzieć, że takie gatunki w parku po prostu są.

To także jeden z powodów, dla których Słowiński Park Narodowy tak dobrze nadaje się na spokojne, edukacyjne wycieczki rodzinne. Dzieciom łatwo pokazać zależność między wodą, trzciną, brzegiem i ukrytym życiem zwierząt. A jeśli ktoś chce zejść jeszcze poziom niżej, to czeka go świat owadów i innych bezkręgowców.

Owady i drobne bezkręgowce robią tu największą pracę w tle

Najliczniejszą grupą zwierząt parku są owady; oficjalne materiały mówią o około 490 gatunkach. To brzmi mało widowiskowo tylko na pierwszy rzut oka. W praktyce właśnie one odpowiadają za zapylanie, rozkład martwej materii, kontrolę liczebności innych organizmów i zasilanie łańcucha pokarmowego, bez którego nie byłoby ani ptaków, ani wielu ssaków.

W tej grupie warto zwrócić uwagę na 5 gatunków ważek objętych ścisłą ochroną, 3 gatunki motyli chronionych ścisłe oraz liczne chrząszcze, trzmiele i mrówki. Bardzo ciekawym przykładem jest zmieraczek plażowy - niepozorny skorupiak, który nocą porządkuje plaże, odżywiając się martwą materią organiczną. To świetny przykład zwierzęcia, którego prawie się nie zauważa, choć wykonuje realną pracę dla całego ekosystemu.

Na piaszczystych, nasłonecznionych fragmentach parku dobrze radzą sobie też owady związane z ciepłem i suchszym podłożem. Zmiany klimatyczne sprawiają, że pojawiają się również gatunki bardziej „południowe”, zwłaszcza wśród ważek. To pokazuje, że nawet tak stabilnie kojarzona przyroda jak ta w SPN nie jest niezmienna. Reaguje na pogodę, poziom wody i długoterminowe zmiany środowiska.

Po tej części warto już zejść z poziomu samej biologii na poziom praktyczny: gdzie patrzeć, kiedy patrzeć i jak nie spłoszyć tego, co właśnie udało się przyciągnąć uwagą.

Jak obserwować zwierzęta, żeby zobaczyć więcej i nie popsuć sobie wyprawy

Największy błąd robią zwykle ci, którzy chcą „zaliczyć” park w biegu. Przyrodę Słowińskiego Parku Narodowego ogląda się wolniej, z dystansu i z głową. Jeśli mam wskazać jedną rzecz, która poprawia skuteczność obserwacji najbardziej, to jest nią cierpliwość połączona z dobrym wyborem miejsca.

• Weź lornetkę, bo część obserwacji da się zrobić tylko z dystansu.
• Nie wchodź w trzcinowiska ani na mokradła, nawet jeśli wydają się puste.
• Patrz najpierw na ruch i dźwięk, dopiero potem próbuj identyfikować gatunek.
• Wybieraj poranki i wieczory, bo wtedy zwierzęta są aktywniejsze.
• Nie licz na spektakularne spotkanie z każdym gatunkiem - część fauny częściej zostawia ślad niż pokazuje się sama.

To właśnie dlatego Słowiński Park Narodowy tak dobrze działa na osoby, które lubią spokojne, rodzinne wyjazdy. Nie trzeba tu gonić za „atrakcją” w klasycznym sensie. Czasem wystarczy przystanąć przy wodzie i poczekać kilka minut dłużej, żeby zobaczyć więcej niż podczas całej szybkiej wędrówki.

Co zabrać, jeśli chcesz wrócić z parku z czymś więcej niż zdjęciem wydm

• Lornetkę - naprawdę zmienia jakość obserwacji ptaków.
• Wygodne buty - przy mokrych fragmentach terenu to nie detal, tylko podstawa.
• Ubranie od wiatru - nad wodą pogoda potrafi zmieniać się szybciej, niż wygląda z parkingu.
• Cierpliwość - w tym parku to najtańszy i najskuteczniejszy „sprzęt”.
• Gotowość do patrzenia na ślady - tropy, odgłosy i zachowania często mówią więcej niż pojedyncze zdjęcie.

Jeśli dobrze ustawisz oczekiwania, Słowiński Park Narodowy odwdzięczy się bardzo konkretnie: ptakami na wodzie, śladami ssaków w piasku, płazami w mokrych zagłębieniach i drobną przyrodą, którą łatwo ominąć, a trudno potem zapomnieć. Najwięcej zyskuje tu ten, kto nie szuka jednego „najważniejszego” zwierzęcia, tylko patrzy na cały krajobraz jak na żywy system.